Norræn bókasafnavika
Í ljósaskiptunum – Hafið
og Norðrið
Hugmyndalisti ~ 2003
Formáli og almennar upplýsingar
Þema ársins er Hafið og Norðrið
Hafið bindur Norðurlöndin. Í gegnum tíðina hefur það verið okkar mikilvægasta
samgönguleið, lífsbjörg en líka ástæða ófriðar og átaka. Hafið hefur táknað mikla
vá, sorg og nauð, en líka frístundir og endurnæringu. Í gegnum tíðina höfum við
lagt upp frá norrænum ströndum í ferðalög til þekktra og ókunnra áfangastaða og á ströndinni höfum við tekið á móti ókunnum
gestum frá öðrum löndum og beðið þess að ástvinir okkar nái landi.
Textarnir sem valdir eru til upplestrar á 7. norrænu bókasafnavikunni þann 10. nóvember eru: Fyrir Morgunstund í barnabókasöfnum og skólabókasöfnum kl 09:00 völdum við söguna „Anngannguujuk
– drengurinn sem var rænt” og í ljósaskiptunum kl. 18:00 eru það fyrstu
fimm málsgreinarnar í innganginum á bókinni „Garman og Worse” eftir Alexander Kielland.
Bókin um Anngannguujuk
er væntanleg á íslensku á nsætu mánuðum.
Veggspjöld og póstkort
eru hönnuð af ljósmyndaranum Rita Jokiranta frá Álandseyjum .
Textarnir, veggspjöldin
og aðrar upplýsingar eru vistaðar á vef verkefnisins á slóðinni:
www.bibliotek.org
Efnið er ókeypis fyrir söfnin, en einungis þau söfn sem tilkynna þátttöku fá sent efni. Sendingar hefjast í júlí.
Hafðu samband við Norræna félagið í þínu sveitarfélagi eða bókasafnið og vinnið saman að velheppnaðri viku.
Almennt um upphafshátíðina
Oft verður umfjöllun um Norræna samvinnu og sérstaklega Norðurlandaráð á mjög alvarlegum og hátíðlegum nótum. En
í raun er það gleðin sem mun oftar ríkir þegar frændur af Norðurlöndum koma saman.
Í anda þemans vonum við að almenningsbókasöfn og skólabókasöfn vinni saman og einnig að Norrænu félögin
taki virkan þátt í hátíðinni bæði að morgni og kvöldi.
Við hvetjum skólana til að hafa morgunstund í skólunum klukkan 09:00 mánudaginn 4. nóvember. Slökkvið rafljósin, kveikið á kertum og eigið saman góða stund í norrænum anda og lesið um grænlenska drenginn
Anngannguujuk.
Einnig er hægt að hafa allan daginn í norrænum anda, t.d. með því að syngja norræn lög
Hægt er að hafa kynningar á norrænu efni á skólabókasöfnunum og vinna með norræna menningu og vitund
sem þema í skólunum. Einnig má vekja athygli á því að Eystrasaltsþjóðirnar taka líka þátt í bókasafnavikunni og því er líka
hægt að nota vikuna til að vekja athygli á þeim. Sama á við um Orkneyjar, Shetland
og Hjaltland.
Í barnadeildum almenningsbókasafna er upplagt að bjóða börnum úr leikskólum að koma í heimsókn, lesa
textann og eiga notalega stund í bókasafninu.
Á bókasöfnunum munum við að vanda halda hátíð í ljósaskiptunum klukkan 18:00. Textinn eftir Kielland sýnir svo ekki verður um villst að höfundurinn ber hafið í blóðinu. Textann má t.d. lesa við undirspil þokulúðurs, öldugjálfurs eða mávagargs.
Af hverju þetta þema er valið:
Hví að velja Hafið og Norðrið sem þema?
Það er engin tilviljun að höfuðborgir Norðurlandanna og flestar stærstu borgir þeirra liggja að hafi eða þar sem
haf og stór fljót mætast, eða þá við stór stöðuvötn. Þetta sýnir mikilvægi siglinga
fyrir okkur í gegnum tíðina, bæði sem samgönguleið, sem verslunarleið jafnt í stríði og friði.
Flutningar milli landanna eru nú fyrst og fremst um stórar gámahafnir og ferjur flytja stóra vörubíla milli Norðurlandanna
og suður á meginland Evrópu. Auk þess hafa löndin byggt stórar brýr sín á milli
til að greiða fyrir samgöngum og flutningum. Engu að síður eru eyjarnar margar
og strjálar og hafið verður áfram mikilvæg flutningsleið. Fólk siglir enn um
Eystrasalt, Norðursjó og Barentshaf og Atlantshaf á stórum og smáum fleytum.
Í kynningarbæklingum fyrir ferðamenn er hafið sem fyrr mikilvægt. Má
þar nefna siglingar og hvalaskoðun, sem og siglingar á ferjum og skemmtiferðaskipum landa á milli.
Hafið er órjúfandi hluti af Norrænum hvunndegi. Það bar okkur langt
út til ókannaðra landa á farkostum sem okkur finnst í dag ótrúlegt að skyldu
ná svo langt. Forfeður okkar sigldu til Ameríku og Miklagarðs og allt þar á milli. Til baka komu menn með sögur um ævintýraleg lönd og lýði. Í bókmenntunum finnum við þessar frásagnir í Íslendingasögunum, reisubókum en líka í verkum núlifandi höfunda.
Hafið er vor fortíð, nútíð og framtíð og sannarlega þess virði að helga því eina Norræna bókasafnaviku.
Við viljum vekja sérstaka athygli á bókinni „Nordisk kust” (ISBN 91-88524-16-7) sem Norrænu félögin
gáfu út og hægt er að nota sem innblástur fyrir vikuna. Einnig má nefna bókina
„Fångstkultur i Västnorden” (ISBN 91-85276-74X) sem Norræna félagið í Svíþjóð gaf út og hægt er að panta frá þeim.
Skrá yfir hugmyndir að atburðuM og uppákomum
Þessi hugmyndalisti mun vonandi fæða af sér nýjar hugmyndir. Hugsanlega mun einhverjum finnast hugmyndirnar undarlegar og óframkvæmanlegar, en það er svo að það sem
einum þykir furðulegt og óframkvæmanlegt þykir öðrum hið mesta snjallræði. Því viljum við biðja ykkur sem lesið þetta að senda
okkur þær snjöllu hugmyndir sem þið fáið og þannig fáum við í sameiningu enn fleiri góðar hugmyndir að uppákomum og atburðum.
Grunnhugmyndin:
Hugmyndin að baki Norrænu bókasafnavikunni var að vekja athygli á norrænni söguhefð. Sögunum sem sagðar voru í
ljósaskiptunum og reyna að endurvekja þá stemmingu á bókasöfnunum.
Veggspjaldið og póstkortin
Myndin sem prýðir póstkortin og plakötin í ár er aðgengileg á vef verkefnisins og þáttakendur geta notað það að
vild.
Myndin er eftir Rita Jokiranta. Um hennar verk er sagt að þau eigi
rætur sínar í hafinu og ströndinni gegnum uppvöxt hennar og búsetu á Álandseyjum. Árið
1997 gaf hún út bókin a „Seascape storier”. Nánari upplýsingar um
hana fást með hjálp leitarvéla á netinu.
Á veggspjaldinu er enginn reitur til þess að skrifa auglýsingar um eigin uppákomur og atburði. Það er gert með
vilja til að spara prentkostnað og dreifingarkostnað. Hinsvegar er breiddin á
veggspjaldinu A3 og því mögulegt að líma blað á spjaldið með eigin auglýsingum
Hugmyndir til viðbótar við opnunarhátíðina:
Í tengslum við upplesturinn á texta Kiellands er upplagt að lesa aðra texta sem tengjast hafinu.
Dæmi:
Álandseyjar: Vem kan segle förutan vind
Danmörk: J. V. Jensen: I det indiske hav
Ísland: Stephan G. Stephansson: Í bátnum
Finnland: Tove Jansson: Pappaen og havet
Svíþjóð: Jussi Björling: Till havs. Peter Lundblad: Tag mig till havet. Harry Brandelius: Gamla Nordsjön.
HUGMYNDIR
Almennt:
1. Bjóðið í heimsókn öðrum þeim sem starfa með börn og ræðið hvernig þið getið unnið saman í vikunni. Þetta er best að gera með góðum fyrirvara.
2. Starfsfólkið er klætt í matrósaföt, með matrósahúfur eða sjóhatta.
3. Prýðið safnið með fánum Norðurlandanna.
4. Skreytið með netum , sandi, skeljum, síldartunnum, austurstrogum, o.s.frv.
5. Vekið athygli á norrænu samstarfi (Nordpraktik, Nordjobb, o.s.frv.).
6. Efnið til spurningakeppni um hafið, bæði fyrir börn og fullorðna.
7. Bjóðið fólki að taka með sér ljóð um hafið. Hægt er að klippa
þau út sem fiska og láta viðskiptavinina „veiða ljóð” eða hengið ljóðin á öngla.
8. „Fiskitjörn” þar sem börn og fullorðnir geta veitt bækur um hafið (bréfaklemmur eru ágætis önglar).
9. Sýnið 10 hluti sem tengjast hafinu og hafið getraun um hvað þetta er. (Sextant, áttaviti, netakúla...).
10. Staðreyndir
um hafið. (Eru hákarlar í norðurhöfum? Hver var Moby Dick? Hvað starfar beykir?...).
11. Hafið
í sögu norrænna styrjalda.
12. Sandkassi
með leikföngum tengdum hafinu (fata og skófla, form, sigti...).
13. Setjið
bækur um hafið í lítinn bát eða skreytta fjársjóðskistu.
14. Hafið
á heimilum. Fáið að láni hjá lánþegunum, bolla, módel, postulínsfiska og annað
sem tengist hafinu.
15. Athugið að oft er hægt að kaupa ódýra hluti sem tengjast hafinu og nota í skreytingar (sápufiskar,
skeljar...).
Hafið gefur:
1. Norrænar fiskveiðar og fiskimið.
2. Skipafréttir og sjóveðurspá. (Tekið upp úr útvarpi og spilað á safninu).
3. Fiskútflutningur og fiskverslun.
4. Fiskar og sjáverskepnur. (Getraun um sjaldgæfa og vel þekkta
fiska).
5. Fiskbúðin kynnir afurðir og uppskriftir.
6. Sjávarspendýr.
7. Fiskveiðar og fiskimenn í aldanna rás.
8. Hvalveiðar í suðurhöfum.
9. Fluguveiðar í sjó. Sjóbirtingur, veiðiflugur.
10. Mínar
bestu fiskiuppskriftir. Lánþegar leggja til efni í lítið hefti.
11. Nútíma
fiskirækt og ræktaðar afurðir úr hafinu (skeljar, perlur).
12. Hafrannsóknir.
13. Olíuvinnsla.
14. Rán
úr skipsflökum og skipasakaðar.
15. Smyglarar
fyrr og nú.
16. Hafið
leggur og lokar fyrir samgöngur og einangrar byggðir. Hvaða áhrif hefur það.
17. Hafið
leggur og opnar nýja möguleika. Dorgveiði, flutningur á ís, íþróttir á ís o.s.
frv.
18. Umfjöllun
um þorskstofninn í Eystrasalti.
19. Fiskveiðideilur
milli norrænna þjóða.
20. Þeir
sem búsettir eru við hafið geta fengið gest til að segja frá lífinu á sjónum. (Sem
sjómaður, farmaður, vitavörður, á varðskipi...).
21. Þekktir
og óþekktir vitar á Norðurlöndum. (Vitaluktir, vitavarðaríbúðir og vitar). Þýðing
vitanna fyrr og nú og hvernig sumir hafa öðlast nýtt líf sem íbúðir og gististaðir fyrir ferðamenn.
22. Ferðamennska
við ströndina.
23. Hafið
og umhverfið: olíumengun, olíuboranir, skipsflök, rányrkja..(setjið fram fötu
með olíumenguðum sjó).
24. Nýjar
tegundir sjávarlífvera í hafinu (þörungar, marglyttur, krabbadýr).
25. Lánþegar
sýna hluti sem „rekið hefur á fjörur” þeirra.
26. Norrænar
matarhefðir sem tengjast hafinu: krabbaveislur, rækjugilli, surströmning, lutefisk, kæst skata...
27. Bjóðið
gestum sem koma á opnunarhátíðina upp á fiskisúpu.
28. Skólabörn
fara í leiðangra í fjöruna og sýna á bókasafninu þá hluti sem þau finna.
Hafið tekur:
1. Skiprot norrænna skipa eða skipbrot í norðurhöfum.
2. Áhrif storma og flóða.
3. Fólk sem hefur neyðst til að setjast að þar sem skip þeirra hafa strandað eða rekið á land. Hvaða fólk var þetta sem oft mátti dvelja lengur en það óskaði.
4. Norræna sjóorrustur og þekktir aðmírálar og aðrir foringjar frá víkingatímum til þorskastríða.
5. Sjórán í norðri.
6. Sjóræningjahátíð í barnadeildinni.
7. Fornleifarannsóknir og hafið.
Trú og efi, lygar og svik:
1. Áhrif trúarbragðanna á strandbúa.
2. Sjómannatrúboðið.
3. Norrænar sjómannakirkjur um víða veröld og þýðing þeirra fyrir sjómenn og norræna ferðamenn.
4. Þjóðsögur sem tengist hafinu.
5. Veiðisögur/lygasögur.
6. Þjóðtrú (hafmeyjar marbendlar, sæskrímsli og draugar).
7. Þekktar og síður kunnar hafmeyjar (Litla hafmeyja Andersens). Á hvert sjávarpláss sina hafmeyju?
8. Sýning á hafmeyjum lánþeganna.
9. Í Finnlandi er til hafbjörn. Hvernig telja aðrir Norðurlandabúar
að hann líti út? – teiknimyndasamkeppni.
10. Söfn
sem hafa tengingu við hafið safna sögum um atburði sem gerst hafa á sjó eða við vatn, hvert á sínum stað. Þetta geta verið gleðilegar sögur, gamansögur eða sorgarsögur.
Myndskreytt haf, bókmenntahaf...
7. Hafið í myndlistinni: staðir þar sem listamenn hafa safnast
saman við hafið, s.s. Skagenmálararnir, vesturströnd Svíþjóðar, grænlensk list.
8. Skútur í myndlist.
12. Bjóðið
skólabörnum að mála myndir af hafinu. Bjóðið upp á marga bláa liti.
13. Bjóðið
leikskóla að búa til sýningu tengda hafinu á bókasafninu.
14. Kvikmyndir:
Stillið út myndum sem fjalla um hafið eða þar sem hafið kemur mikið við sögu.
15. Norrænar
barnabækur og hafið.
16. Börn
geta sent flöskuskeyti frá bókasafninu, t.d. með innihaldi um þema vikunnar og hvaðan skeytið er sent.
17. Kirkjuskip. Hví eru oft skipslíkneski í kirkjum og hví heitir hluti af kirkjurýminu „kirkjuskip”?
Báturinn ber
1. Norrænar bátsgerðir, bátasaga.
2. Norræn seglskip.
3. Norræn skólaskip.
4. Þekkt norræn skip: Gausksstaðaðskipið, Vasaskipið, Fregatten Jylland....
5. Norrænar trébátahátíðin.
6. Verndun gamalla skipa.
7. Norræn útgerðarfélög, fyrr og nú.
8. Björgunarsveitir, björgun úr sjó.
9. Floti, landhelgisgæsla, skipastóll og starf.
10. Heimskautarannsóknir og heimskautaskip.
11. Nútíma skemmtisnekkjur og skip.
15. Morsrófið.
6. Sjóklæði fyrr og nú. (handavinnubækur).
7. Björgunarvesti, bjarghringar, vindsængur og gúmmídýr.
7. Starfsheiti til sjós: háseti, bátsmaður, messagutti..
8. Siglingar á einkaskútum milli Norðurlandanna – vinsælar hafnir, hátíðir og siglingaleiðir.
1. Stillið fram bókum um litlar eyjar í Norðri (Ven, Ærø, Røst, Hrísey), aðeins stærri eyjar (Borgundarhólmur,
Álandseyjar, Gotland, Eyland, Lófóten, Svalbarði) og stóru eyjarnar sem eru eigin lönd eða landsvæði (Grænland, Ísland). Fagurbókmenntir og fagbókmenntir.
2. Hansaverslunin. Hvaða borgir á Norðurlöndum voru Hansaborgir?
3. Spurningar fyrir börn: Búið til lista yfir staði eða bæi og borgir á Norðurlöndum og látið merkja við hverjir
liggja að sjó.
4. Spurningar fyrir fullorðna, þar sem svörin er að finna á netinu: Dæmi:
Hvenær eru siglingar milli Noregs og Færeyja, hvað kostar það ...
5. Stillið fram myndböndum og mynddiskum sem fjalla um hafið á einhvern hátt.
6. Hví heitir Grænland, Grænland, Ísland Ísland o.s.frv.
7. Hversu stórt er Grænland? Miðað við önnur Norðurlönd. Hver er næsti granni Grænlands...
8. Hvaða dýr lifa á eyjunum sem ekki er að finna á meginlandinu? Snæhérar?
Ísbirnir?
9. Barnabækur um ísbirni.
10. Grænlensk
þjóðtrú, frásagnarlist, tónlist, myndlist og handverk.
Afturgöngur – við bendum á gamlar og góðar hugmyndir sem má nota aftur
og aftur
1. Póstkortin má nota sem boðskort til atburða í vikunni. Í skólum
geta börnin sent kortin til vinabekkja á Norðurlöndunum. Munið einnig að kort
ársins og fyrri ára eru aðgengileg á vef verkefnisins og hægt er að senda stafræn kort. (sjá reitinn „Senda tölvukort”).
2. Notið myndina á kortinu sem hugmynd að verkefni fyrir börn. Látið
þau segja frá eða skrifa um hvað þau sjá á myndinni og hvað það segir þeim.
3. . Bjóðið lánþegum að velja uppáhalds norræna höfundinn sinn. Velja
má einn frá hverju landi. Hugsanlega má nota vefsíðu safnsins í þessum tilgangi.
4. .„Hefur þú lesið eitthvað norrænt nýlega? Hvað? Lánþegar mæla með bókum, skrifa stutta umsögn eða titil
á þar til gert kort sem safnið býr til. Bók og meðmæli sett á stand eða í skáhillu.
5. Hvetjið til þess að “spurning dagsins” verði um tengsl almennings við Norðurlönd (svo sem: “lest
þú bækur eftir norræna höfunda, horfir þú á norrænar kvikmyndir, ferðast þú um Norðurlönd, hefur þú áhuga á norrænni samvinnu”?)
6. Hvetjið kvikmyndahúsin í sveitarfélaginu til að sýna norrænar kvikmyndir. Hafið samráð við dönskukennara
eða aðra sem gætu haft gagna af sýningunni.
7. Dugnaðarverðlaun
Soffíu frænku eru veitt þeim sem duglegastur er að lesa norrænar bókmenntir í vikunni
8. Bókahappdrætti. Gestir safnsins skrifa skírteinisnúmer sitt
á miða og leggja í pott. Í lok vikunnar er dregið úr pottinum. (Hér er upplagt
að eiga samvinnu við Norræna félagið á staðnum).
9. Norrænar bókmenntir eru kynntar með því að stilla fram norrænum bókum og bókmenntum bæði fyrir börn og fullorðna.
10. Fyrirlestur
um norræna frásagnarhefð (með hafið sem þema).
11. Ljósmyndasamkeppni
(með hafið sem þema).
12. Uppáhaldsstaðir
við Norrænar strendur, Lánþegar segja frá sínum uppáhaldsstöðum. Búið til form
þar sem fram kemur nafn á staðnum og hvers vegna hann þykir svo góður. Blöðin
má síðan hengja upp á snúrur í safninu.
13. Brandarar
um Norðurlandabúa. Sögur af Molbúum og þessháttar. Sögur af Pekka og Toivonen.
14. Lestrarmaraþon. Norrænar bækur
og sögur eru lesnar í sólarhring. Lánþegar safnsins lesa upphátt úr uppáhaldsbókunum sínum.
15. Norræn
frímerki.Hafið samband við safnara, klúbba eða póstinn.
16. Fjöldasöngur
í bókasafninu - söngvar með hafið sem þema
17. Af
hverju er gott að búa á Norðurlöndunum? Hvetjið gesti safnsins til að skrifa
nokkur orð um þetta mál og hengið upp á snúru, í „tré” eða safnið saman í bók.
18. Sendið
dagskrá norrænna útvarpstöðva út beint frá safninu. Flest ríkisútvörp eru með
beinar útsendingar á netinu sem hægt er að endurvarpa í gegnum hátalara. Gjarnan
má senda út fyrir safnið
19. Spilið norrænar hljóðbækur
á norrænum tungum, jafnvel margar í einu, þannig að norræn tungumál hljómi á ýmsum stöðum í safninu. Hafið gjarnan samband við bókasöfn vinabæjanna og fáið lánaðar hljóðbækur.Hafið samband við útvarp (svæðisútvarp)
og hvetjið til að lesa kafla úr norrænni barnabók á hverjum degi vikunnar. Bókasafnið
býður þeim að velja texta af hæfilegri lengd.
20. Komið af stað framhaldssögu sem margir safngestir taka
þátt í að skrifa. Hægt er að gera þetta á tölvutæku formi, sem og pappír.
21. Bókasöfn sem mæla með bókum
á heimasíðum sínum ættu að leggja áherslu á norrænar bókmenntir þessa viku.
22. Í tengslum við opnunarhátíðina
má nota tækifærið og vekja athygli á byggingu safnsins. Það má hugsa sér að flóðlýsa
safnið en slökkva á lýsingunni þegar upplesturinn hefst og kveikja síðan aftur. Kveikið
á kyndlum fyrir utan húsið o.s.frv.
23. Markaðssetning
norrænna bókmennta með upplestri í matvöruverslunum, kaffihúsum, strætisvögnum, sundlaugum og......
24. Sýning
á frumlegasta norræna póstkortinu í eigu notenda safnsins.
25. Hægt
er að búa til ýmis viðurkenningarskjöl þar sem mynd ársins er í aðalhlutverki.
26. Ljósritið
ljóð um hafið, plasthúðið ljósritin og fáið að leggja þau í sundlaugina og heitu pottana.
Sundlaugargestir geta síðan tekið ljóðin með sér heim ef þeir vilja. Hugsanlegt
er að fá kór til að syngja þegar ljóðin eru sett á flot.
27. Hafið
samband við Norræna félagið, sendiráð, ferðaskrifstofur og ferðamálaráð til að fá efni og bæklinga um Norðurlönd.
28. Munið
að Eystrasaltslöndin taka þátt í vikunni. Það er í mörgum tilfellum einfalt að
víkka út hugmyndirnar um hafið þannig að þær nái til þessara landa, sem og eyjanna kring um Bretland.
Alls 160 hugmyndir
Markaðssetning á vikunni
Nokkrum vikum fyrir norrænu vikuna væri snjallt að byrja að markaðssetja hana á bókasafninu. Hengið upp plakatið um leið og það kemur, leikið mávagarg og bylgjugjálfur af diskum, hengið fiska í loftið
og fyllið bát með upplýsingum.
Anngannguujuk
– drengurinn sem var rænt
Upplýsingar um bókina og höfundinn er að finna á vef verkefnisins. Upplýsingarnar
eru unnar af forlaginu Atuakkiorfik á Grænlandi.
Stjórn
PR-hóps norrænna bókasafna óskar þáttökusöfnum í sjöundu Norrænu bókasafnavikunni alls hins besta.
Björn Lindwall, Svíþjóð
Anne-Marie
Marstrand, Danmörku
Hólmkell Hreinsson, Íslandi
Live Gulsrud, Noregi
Päivi Jokitalo, Finnlandi
